1. Σήμερα ζούμε στη διεθνή οικονομία έναν ανελέητο πόλεμο ανταγωνισμού και έναν αγώνα επικράτησης σε όλους τους τομείς της οικονομίας, βιομηχανία, εμπόριο και υπηρεσίες, στα χρηματιστήρια. Σ' αυτό τον αγώνα για κομμάτια της παγκόσμιας αγοράς επέστρεψε ο ανταγωνισμός της αγοράς. Τα trust με τους συντομότερους χρόνους ανάπτυξης, τις πιο προχωρημένες τεχνολογίες, το χαμηλότερο κόστος παραγωγής και το πιο διακλαδισμένο σύστημα διάθεσης απωθούν τους ανταγωνιστές τους από την αγορά.

Ο Λένιν τόνιζε βέβαια στο έργο του "Ο ιμπεριαλισμός ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού" τις τάσεις βαλτώματος που πηγάζουν από το μονοπώλιο γιατί: "παρουσιάζεται σε συνέχεια και η οικονομική δυνατότητα να συγκρατηθεί τεχνητά η τεχνική πρόοδος "αλλά σημείωνε ότι "Η υπεροχή τους (των trust, σ.μ.) απέναντι στους ανταγωνιστές τους στηρίζεται στις μεγάλες διαστάσεις των επιχειρήσεών τους και στον υπέροχο τεχνικό εξοπλισμό τους. ... έχουν στην υπηρεσία τους τους λεγόμενους developing engineers (μηχανικούς για την ανάπτυξη της τεχνικής), που καθήκον τους είναι να εφευρίσκουν καινούργιες καινούργιες μεθόδους παραγωγής και να δοκιμάζουν τις τεχνικές βελτιώσεις."(1)

Σήμερα αυτές οι "τεχνικές βελτιώσεις" έχουν εξελιχθεί σε τέτοιο βαθμό που ουσιαστικά επιβάλλουν τη διεθνοποίηση. Προκειμένου να καλύψουν το αυξανόμενο κόστος των απαιτούμενων αρχικών επενδύσεων (Kapitalvorschόsse) και να αποκομίσουν ένα ικανοποιητικό ποσοστό κέρδους θα πρέπει να επεκταθεί υπερβολικά η παραγωγή και η διάθεση. Η εσωτερική αγορά, ακόμα και μια περιφερειακή αγορά της τριάδας (ΗΠΑ, Δ.Ευρώπη, Ιαπωνία), κατά κανόνα δεν αρκεί πια γι αυτό. Η παραγωγή και η διάθεση πρέπει να εξαπλωθούν παγκόσμια και να κατακτήσουν τα αντίστοιχα κομμάτια της παγκόσμιας αγοράς. Μεγάλες επιχειρήσεις είναι πια βιώσιμες μόνο αν έχουν στέρεες προσβάσεις σε τουλάχιστον δύο περιοχές της τριάδας. Για τον χώρο των τηλεπικοινωνιών π.χ. θεωρείται ένα τμήμα 15% της παγόσμιας αγοράς σαν κρίσιμο μέγεθος, που σημαίνει ότι η παγκόσμια αγορά έχει πια χώρο μόνο για έξι ως εφτά trust. Αυτή η ανάγκη για μεγάλο μέγεθος και για παγκόσμια δραστηριότητα ισχύει και για άλλους χώρους υψηλής τεχνολογίας, όπως η αεροπορική και διαστημική βιομηχανία, η αυτοκινητοβιομηχανία, η σιδηροδρομική βιομηχανία, (Bahntechnik), η φαρμακευτική και χημική βιομηχανία.

Με κάθε άλμα της τεχνολογίας αυξάνεται σταδιακά το κόστος της έρευνας και ανάπτυξης. Μια είσοδος στην αγορά έξι μήνες μετά τον ανταγωνιστή μπορεί να σημαίνει ότι λόγω κατάρρευσης των τιμών και υπερβολικών αποθεμάτων δεν μπορούν να αντισταθμιστούν ούτε τα έξοδα της ανάπτυξης. Όταν επιπλέον προστατευμένες εθνικές αγορές ανοίγουν στον διεθνή ανταγωνισμό, όπως π.χ. στην περίπτωση της Telekom, είναι προφανές ότι αυτό θα οδηγήσει σε βαθιές αλλαγές στους όρους εργασίας των απασχολούμενων σ' αυτήν, ιδιαίτερα στον τομέα της ανάπτυξης.

2. Η εξέλιξη της τεχνολογίας των τηλεπικοινωνιών και της πληροφορικής επιτρέπει βαθιές αλλαγές στη δομή των επιχειρήσεων. Ακόμα και για ένα παγκόσμια διακλαδισμένο trust βρίσκονται πάντα στη διάθεση του κέντρου του τα οικονομικά σημαντικά δεδομένα των επιχειρηματικών μονάδων, όπως π.χ. παραγγελίες, ποσοστό χρήσης του δυναμικού, εξέλιξη της αγοράς, κατάσταση του κόστους, διακυμάνσεις του συναλλάγματος. Με βάση αυτές τις πληροφορίες είναι δυνατόν οι στρατηγικές αποφάσεις του trust να παίρνονται από ένα συνεχώς μικρότερο κύκλο, ενώ η εκτέλεση και η ευθύνη της μπορούν να αποκεντρώνονται όλο και περισσότερο. Τα μεγάλα trust κομματιάζονται σε μονάδες με αυτόνομη λειτουργία και ισολογισμό χωρίς να χάνει τον έλεγχο το κέντρο. Η Siemens στοχεύει: "Δεν θέλουμε να είμαστε πια το μεγάλο δυσκίνητο ατμόπλοιο αλλά ένας στόλος από 250 ευκίνητα και υπεύθυνα για τον εαυτό τους ταχύπλοα. Δεν θα πρέπει να είναι επιχειρήσεις με ενιαίο νομικό καθεστώς αλλά να έχουν όλα τα μέσα για να είναι επιτυχημένες"(2). Εάν ένα τέτοιο "ταχύπλοο" δεν είναι αρκετά επικερδές για το trust το βυθίζουν. Δεν είναι μόνο τα μέλη των διοικήσεων των σωματείων που γνωρίζουν το πρόβλημα του χωρισμού των τμημάτων, την ανάθεση έργου σε άλλες εταιρείες, την διάσπαση επιχειρήσεων. Εργάτες και υπάλληλοι οι οποίοι παρείχαν υπηρεσίες, όπως το εσωτερικό ταχυδρομείο ή οι εσωτερικές μεταφορές μιας επιχείρησης, με σχέση μισθωτής εργασίας έγιναν ξαφνικά ελεύθεροι επαγγελματίες, ίσως και με ένα δάνειο της εταιρείας, χωρίς να αλλάξει η απασχόλησή τους. Στην ίδια επιχείρηση, ίσως και στην ίδια γραμμή παραγωγής, ισχύουν ξαφνικά διαφορετικές συμβάσεις και είναι υπεύθυνα διαφορετικά συνδικάτα. Σύμφωνα με τους νόμους για τον συνδικαλισμό υπάρχουν διάφοροι "εργοδότες" και επιχειρήσεις. Η έννοια της "επιχείρησης" (Betrieb), κτίρια με ένα τοίχο γύρω - γύρω και όποιος δουλεύει μέσα από αυτόν ανήκει στην επιχείρηση, διαλύεται.

Οι απασχολούμενοι χωρίζονται στο κυρίως προσωπικό και στο περιφερειακό προσωπικό των εταιρειών που δουλεύουν με ανάθεση έργου, των προμηθευτών, των απασχολούμενων για περιορισμένο χρόνο (Leiharbeitnehmer), των (δήθεν) ελεύθερων επαγγελματιών. Η ενιαία εκπροσώπηση των συμφερόντων στην επιχείρηση έχει χτυπηθεί.

3. Σε παγκόσμιο επίπεδο το κεφάλαιο έχει στη διάθεσή του μια υπερπροσφορά εργατικής δύναμης. Με τα μέσα της μοντέρνας τεχνολογίας της επικοινωνίας και με μοντέρνα συστήματα μεταφορών και λογιστικής τα πολυεθνικά trust αποκτούν πρόσβαση σ' αυτό το δυναμικό και επιταχύνουν το διεθνή καταμερισμό της εργασίας.

Παραθέτω σαν παράδειγμα γι αυτό στον τομέα της παραγωγής chip σημεία κλειδιά από μια συνέντευξη στο Siemens-Zeitschrift (περιοδικό της Siemens) του διευθυντή του παραρτήματος Σιγκαπούρης της Siemens. Απαντάει στην ερώτηση για τους λόγους της εγκατάστασης της παραγωγής chip στη Σιγκαπούρη: "η υποδομή, τηλεπικοινωνίες, παροχή ενέργειας και νερού καθώς και οι μεταφορές λειτουργούν εξαιρετικά. ...Διάδοση της αγγλικής γλώσσας... ένα πολύ καλό εκπαιδευτικό σύστημα ...εδώ είναι ειδικευμένοι εργάτες διαθέσιμοι σε μια έκταση που βρίσκει κανείς μόνο σε πολύ ανεπτυγμένες βιομηχανικές χώρες. ...πολιτικά μια πολύ σταθερή χώρα... Έτσι έχουμε εδώ ένα πολύ σίγουρο κοινωνικό περιβάλλον και δεν έχουμε καμία έγνοια για το αν θα αλλάξει κάτι ουσιαστικό... Για μας είναι π.χ. σημαντικό ότι εδώ είμαστε σε θέση να λειτουργούμε την μονάδα μας 365 μέρες από 24 ώρες τη μέρα ... το κόστος παραγωγής είναι περίπου 40 % χαμηλότερο. Η μεγάλη οικονομία προέρχεται από το σημαντικά χαμηλότερο κόστος του προσωπικού ..." Και στην ερώτηση για τη συνεργασία με ευρωπαϊκές βιομηχανίες στην αυστριακή Villach και στο βαυαρικό Regensburg: "Είμαστε δικτυωμένοι με τις επιχειρήσεις που συνεργαζόμαστε μέσω μεταφοράς δεδομένων σε ένα συνεχές σύστημα κατεύθυνσης και ελέγχου της παραγωγής. Στη Villach μπορεί κανείς π.χ. να παρακολουθήσει σε ποιό σημείο της παραγωγής βρίσκεται σήμερα το κομμάτι Χ για τον πελάτη Υ. Από την άλλη έχουμε πρόσβαση από την Villach σε όλες τις απαραίτητες πληροφορίες. Ο συνολικός μελλοντικός σχεδιασμός και ο σχεδιασμός της κατανομής της παραγωγής γίνεται μέσω αυτού του συστήματος. Εκτός από αυτό έχουμε ανταλλαγή στοιχείων από δοκιμές έτσι ώστε η πληροφορία που έχουμε από τα test εδώ είναι ταυτόχρονα διαθέσιμη και στη Villach.... με ένα τόσο εξαίρετο αεροδρόμιο όπως αυτό της Σιγκαπούρης μπορεί κανείς να είναι βέβαιος ότι οτιδήποτε βγει από τη γραμμή παραγωγής στις 16.00 η ώρα θα βρίσκεται την άλλη μέρα στις 10.00 στην αποθήκη διανομής μας στο Fόrth (κοντά στη Νυρεμβέργη). Αυτή τη στιγμή ετοιμάζουμε ένα κέντρο σχεδιασμού IC (κέντρο ανάπτυξης chip). ... γιατί εδώ μπορεί κανείς να σχεδιάσει IC πιο οικονομικά απ' ότι στην Ευρώπη ...πρόκειται να δημιουργηθούν δραστηριότητες ανάπτυξης για 80 ως 100 συνεργάτες."(3)

Στην αντιπαράθεση για το κλείσιμο ενός κομματιού της επιχείρησης και τη μεταφορά του σε μια λεγόμενη χώρα φτηνού εργατικού κόστους η διοίκηση του σωματείου βρέθηκε αντιμέτωπη με τον ακόλουθο υπολογισμό: Στο Μόναχο το εργατικό κόστος είναι 42 μάρκα, στην Πορτογαλία μόνο 9 μάρκα, στην Ουγγαρία 4 μάρκα και πολύ περισσότερο στην Πολωνία 2 μάρκα. Χωρίς ανταγωνισμό ήταν ωστόσο τα 65 πφένιχ που παίρνει μια κινέζα εργάτρια στη ειδική οικονομική ζώνη Σέντσεν.

Έτσι δεν αποτελεί έκπληξη ότι στο μεταξύ κλείνουν τα εργοστάσια στην Πορτογαλία αφού υπάρχουν και φθηνότερες περιοχές.

Η λογική αυτών των δεδομένων είναι ανελέητη. Ο καθηγητής Giersch, διευθυντής του ινστιτούτου παγκόσμιας οικονομίας στο Κίελο δήλωσε: "...μακροπρόθεσμα η απλή εργασία δεν μπορεί να αμείβεται στην Γερμανία περισσότερο απ' ότι στην ινδική χερσόνησο." Σε μια προοπτική αυτό δεν ισχύει μόνο για την απλή εργασία. Είναι πολύ πιο εύκολο και απλό να μεταφέρεις τη θέση εργασίας ενός προγραμματιστή ή ενός λογιστή. Σε σύγκριση με την κατασκευή μιας γραμμής παραγωγής η σύνδεση ενός PC δεν δημιουργεί ιδιαίτερες απαιτήσεις σε υποδομή, με εξαίρεση μια μοντέρνα γραμμή τηλεφώνου και μεταφοράς δεδομένων, για να μη μιλήσουμε για τα έξοδα. Πόσες εταιρείες δεν κάνουν σήμερα ήδη τα λογιστικά τους ή τη φροντίδα των δεδομένων των πελατών τους στην ευρωπαϊκή περιοχή χαμηλού εργατικού κόστους, τη Σκωτία, ή σε κάποια χώρα της νοτιοανατολικής Ασίας ή της Καραϊβικής! Στο Siemens-Zeitschrift που ήδη αναφέραμε γράφει: "Στην Ινδία έχουμε εξαιρετικούς μηχανικούς, κάτι που οδήγησε στο φτιάξιμο του καινούργιου παραρτήματός μας για λογισμικό στο Δελχί. Εκεί εργάζονται προς το παρόν πάνω από 100 μηχανικοί λογισμικού με μεγάλη επιτυχία με εργατικό κόστος που φτάνει μόλις το 10 ως 15% του γερμανικού."(4) Η εφημερίδα Zeit παραθέτει τη δήλωση ενός μάνατζερ της Siemens: "Οι Ρώσοι μας πρόσφεραν τελευταία επιστήμονες πληροφορικής με 5 δολλάρια την ημέρα."(5) Αλλά εκεί λείπει εκτός από τη γραμμή τηλεφώνου και μεταφοράς δεδομένων και η πολιτική σταθερότητα.

Αλλά ένα είναι φανερό: Με αυτό τον τρόπο διεθνοποιείται ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα διάφορα εθνικά παραρτήματα για τους χειρότερους όρους εργασίας, η τάση του κεφαλαίου είναι η ομογενοποίηση στο χαμηλότερο επίπεδο. Βρισκόμαστε σε μια καθοδική κίνηση του παγκόσμιου dumping στους μισθούς και της κοινωνικές συνθήκες. Οι κάθε φορά χειρότεροι όροι γίνονται το μέτρο για όλους.

Σ' αυτό το φόντο της διεθνοποίησης της εργασίας και του, κάτω από καπιταλιστικές συνθήκες συνδεδεμένου μαζί της, ανταγωνισμού των εργατών για θέσεις εργασίας θέλουν να τοποθετήσουν την πάλη των τάξεων οριστικά στο χώρο της ιστορίας και να την αντικαταστήσουν με την "κοινωνική συναίνεση" για την υπεράσπιση του "τόπου παραγωγής: Γερμανία". Ο Olaf Sievert, πρόεδρος της επιτροπής εμπειρογνωμόνων δηλώνει: "Το εθιμικό των διαπραγματεύσεων για τις εθνικές συλλογικές συμβάσεις σαν τσακωμού για την διανομή του εισοδήματος θα διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από τον ανταγωνισμό των χωρών και των περιοχών για θέσεις εργασίας. Και αυτός ο ανταγωνισμός γίνεται όλο και σκληρότερος".(6) Ο διευθυντής του συνδέσμου των εταιρειών μετάλλου Kirchner δήλωσε πρόσφατα ότι στις επιχειρήσεις η αντίθεση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία σχεδόν δεν παίζει κανένα ρόλο πια και έχει αντικατασταθεί από την πρόκληση του σιγουρέματος του τόπου παραγωγής. Από τις διοικήσεις των επιχειρήσεων ακούγονται όλο και συχνότερα τέτοιοι τόνοι.

4. Ένα ποσοτικά και ποιοτικά καινούργιο κύμα εξυγίανσης (ορθολογικοποίησης, σ.μ.) περνάει πάνω από τις επιχειρήσεις και τις διοικήσεις. Σε μια συνέντευξη τύπου ο πρόεδρος του Δ.Σ. της Siemens Heinrich von Pierer έκανε γνωστό: "Από το 1992/93 είναι (το αποτέλεσμα της προόδου της παραγωγικότητας, L.M.) συνολικά 15 δισ. μάρκα, δηλαδή μια βελτίωση του κόστους περίπου 20% σε τρία χρόνια. Χωρίς τη συμμετοχή των συνεργατών μας και τη συνεργασία των επιχειρησιακών σωματείων δε θα ήταν δυνατό κάτι τέτοιο".(7)

Πάντως την οικονομική χρονιά 92/93 χάθηκαν 23000 θέσεις εργασίας, τη χρονιά 93/94 21000, δηλαδή μόνο σε δύο χρόνια μειώθηκαν οι απασχολούμενοι κατά 44000.

Σε ολόκληρο το trust πραγματοποιείται κάτω από το σύνθημα "top" (time optimized process - διαδικασία βελιστοποιημένου χρόνου, σ.μ.), "γρηγορότερα, καλύτερα, φτηνότερα", "time-to-market" (χρόνος ως την αγορά σ.μ.) μια αναδιάρθρωση με απλοποίηση της ιεραρχίας και μια καινούργια επιχειρησιακή και διοικητική κουλτούρα.

Είναι γνωστές οι καινούργιες στρατηγικές εξυγίανσης με τα ονόματα "lean production", "λεπτή παραγωγή", "λεπτό εργοστάσιο": "Η lean production είναι λεπτή γιατί χρησιμοποιεί λιγότερα απ' ότι η μαζική παραγωγή, το μισό του προσωπικού στο εργοστάσιο, το μισό του χώρου παραγωγής, το μισό της επένδυσης σε εργαλεία, το μισό του χρόνου για την εξέλιξη ενός καινούργιου προϊόντος. Απαιτεί πολύ λιγότερο από το μισό του αποθηκευτικού χώρου, οδηγεί σε πολύ λιγότερα λάθη και παράγει μια μεγαλύτερη και αναπτυσσόμενη ποικιλία από προϊόντα".(8)

Έτσι αναδιοργανώθηκε ένα τμήμα με βάση την αρχή "lean" με τα ακόλουθα αποτελέσματα: σε 12 μήνες υποδιπλασιάστηκαν οι χρόνοι παραγωγής, μειώθηκε το κόστος κατά 40% και μειώθηκε το προσωπικό κατά το ένα τρίτο. Ακολουθήθηκε αυστηρά η "lean" βίβλος, "οι υπεράριθμοι εργάτες να απομακρύνονται πλήρως και γρήγορα αν δεν θέλουμε να φρενάρονται οι προσπάθειες βελτίωσης" (9). Το πραγματικά νέο βρίσκεται στην ολιστική αντιμετώπιση των διαδραματιζομένων στην επιχείρηση υπό το πρίσμα της οικονομίας χρόνου και της συνεχούς βελτίωσης της διαδικασίας της δημιουργίας αξίας. Η εξυγίανση μέχρι τώρα ήταν προσανατολισμένη στην τεχνολογία (CIM) ή αφορούσε τμήματα της εργασίας, τώρα η συνολική διαδικασία, μάρκετινγκ, ανάπτυξη, παραγωγή, διανομή, πληρωμή μπαίνει στον προβληματισμό της εξυγίανσης. Στις αρχές της οργάνωσης της εργασίας ανήκει το ότι ολόκληρη η διαδικασία της παραγωγής πρέπει να ελέγχεται συνεχώς και να βελτιστοποιείται στην κατεύθυνση της βελτίωσης της παραγωγικότητας ("συνεχής διαδικασία βελτίωσης" KVP).

Στη μάχη για την παγκόσμια αγορά θα επιβιώσουν εκείνα τα trust που θα αναπτύξουν την ικανότητα να απελευθερώνουν τη φαντασία, τη δημιουργικότητα και την εφευρετικότητα του προσωπικού τους. Για την ανταγωνιστική ικανότητα είναι όλο και λιγότερο αποφασιστική η απλή ποσότητα εκμεταλλευόμενης εργατικής δύναμης αλλά και τα προσόντα της, η δημιουργικότητά της και πάνω απ' όλα η ετοιμότητα να τα θέσει στη διάθεση των στόχων της επιχείρησης. Οι εργοδότες και τα συμβούλιά τους το ονομάζουν: αξιοποίηση του "ανθρώπινου κεφαλαίου". Αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί με εξαναγκασμό, μπορεί να γίνει μόνο δημιουργώντας κίνητρα. Με τις καινούργιες στρατηγικές εξυγίανσης σε ένα ψηλό τεχνολογικό επίπεδο των μέσων εργασίας ο στόχος δεν είναι να "στίψουν" τα τελευταία αποθέματα ικανότητας για εργασία αλλά να τα "ξυπνήσουν". Αυτό μπορεί να λειτουργήσει μόνο όταν "οι εργαζόμενοι γίνονται πνευματικά συνιδιοκτήτες της επιχείρησης" (Διοικητικό Συμβούλιο της VW στο Nordhoff), ας σημειωθεί μόνο πνευματικά!

Έτσι μεταβάλλεται π.χ. η τευλορική οργάνωση κατανομή της εργασίας, περιορίζεται το κομμάτιασμα των δρόμων της παραγωγής. Εισάγεται η εργασία σε ομάδες, όπου η συμμετοχή στην ομάδα δεν είναι σχεδιασμένη σαν συλλογική αλλά σαν ατομική διαδικασία: π.χ. όχι συλλογική διαπραγμάτευση για την οργάνωση της εργασίας (βασική διαφορά με τις προτάσεις των συνδικάτων). Οι σχέσεις ανάμεσα στις ομάδες δεν πρέπει να είναι συναδελφικές αλλά "σχέσεις πελατών". Κάθε ομάδα και ο καθένας μόνος του πρέπει να σκέφτεται επιχειρηματικά. Αυτό αλλάζει τις σχέσεις των απασχολούμενων μέσα στην επιχείρηση: συναδελφικές σχέσεις, σχέσεις αλληλεγγύης αντικαθίστανται από "σχέσεις πελατών", με το πρόσθετο αποτέλεσμα ότι η εσωτερική προμήθεια μπορεί κάθε στιγμή να αντικατασταθεί από εξωτερική. Ιδεολογικά πρόκειται για τη μεταφορά μιας ρύθμισης ακραία προσανατολισμένης στην αγορά στις σχέσεις στο εσωτερικό της επιχείρησης.

Για συλλογικούς κανόνες, συνδικάτα και σωματεία προσανατολισμένα στη σύγκρουση δεν υπάρχει χώρος σ' αυτή τη λογική, αλλά δεν υπάρχει και χώρος για ψευδαισθήσεις ότι με την αύξηση της παραγωγικότητας θα αύξαναν τα περιθώρια για τα συνδικάτα να παρέμβουν στην διανομή.

Και πάνω απ' όλα: ακόμα και τα πιο λεπτομερή σχέδια εξυγίανσης δεν μπορούν να ακυρώσουν την καπιταλιστική πραγματικότητα. Έτσι καλούσαν π.χ. τον Μάη τους απασχολούμενους στον τομέα των ηλεκτρομηχανικών εξαρτημάτων στη Siemens: "Ο ρόλος του συνεργάτη και του στελέχους στα EC (ηλεκτρομηχανικά εξαρτήματα) αλλάζει. Στο κέντρο της αλλαγής βρίσκεται η επιχειρηματική σκέψη και δράση. Οι συνεργάτες πρόκειται να έχουν σαν συνεπιχειρηματίες πιο ελεύθερο πεδίο απ' ότι προηγουμένως... Υποστηρίξτε το κίνημα top και γίνεται συνεπιχειρηματίες στα EC".(10)

Αλλά ήδη στο τέλος Ιουνίου ανακοινώθηκε ωμά ότι οι κύκλοι KAIZEN (συζητήσεις για τη συνεχή βελτίωση της διαδικασίας της παραγωγής) σταματούν αμέσως: Η παραγωγή μεταφέρεται σε μια χώρα με φτηνό εργατικό κόστος.

1. W. I. Lenin, Werke, Bd. 22, σελ. 207 κ.ε.. Έκδοση ΣΕ, 1986 σελ. 99, 21.
2. H. v. Pierer, πρόεδρος του δ.σ. της Siemens AG, στο: SiemensWelt 8-9/95
3. Siemens-Zeitschrift 3/93
4. Ο.π.
5. Die Zeit 10.12.93
6. Metall, 2.10.92
7. SiemensWelt 8-9/95
8. MIT (Hg.). Die zweite Revolution in der Automobilindustrie (Η δεύτερη
επανάσταση σην αυτοκινητοβιομηχανία), σελ. 19
9. Ο.π., σελ. 107
10. EC top news 1/95 (Μαϊος 95)