Η εκρηκτική κατάσταση που έχει δημιουργηθεί σήμερα στην Παιδεία ανέδειξε την προχειρότητα του εκπαιδευτικού σχεδιασμού, που διαμορφώνεται χωρίς ουσιαστικό επιστημονικό και κοινωνικό διάλογο με τους φορείς της εκπαιδευτικής κοινότητας.
ΣΥΝΕΠΕΙΑ αυτής της πρακτικής είναι αφενός η δημιουργία σοβαρών αντιδράσεων και αφετέρου η υπονόμευση ακόμη και ορθά διακηρυγμένων στόχων, όπως είναι η αναβάθμιση του Λυκείου και η διεύρυνση των δυνατοτήτων πρόσβασης στα ΑΕΙ - ΤΕΙ.
Πού βρίσκεται όμως η ουσία της επιδιωκόμενης εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης;
Ο διακηρυγμένος στόχος ότι «το Λύκειο πλέον αποτελεί αυτοτελή εκπαιδευτική βαθμίδα και όχι προπαρασκευαστικό στάδιο για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση» υπονομεύεται παντελώς, αφού στην πραγματικότητα το Λύκειο μετατρέπεται σε διαγωνιστικό προθάλαμο της επιλογής και τελικής κατανομής των μαθητών εκείνων, και όχι του συνόλου, που θα απορροφήσει η διευρυμένη Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Έτσι, το Λύκειο δεν θα είναι «ενιαίο», αλλά επιλεκτικό και ανταγωνιστικό και δεν θα προσφέρεται σε όλους τους μαθητές, αλλά συνειδητά επιλέγεται η απομαζικοποίησή του (από 120.000 απόφοιτοι σήμερα, σε 85.000 το 2000).
Για τον λόγο αυτό προκρίθηκε και η δημιουργία του δευτέρου δικτύου των Τεχνικών Επαγγελματικών Εκπαιδευτηρίων, ως μηχανισμού συγκράτησης ενός μέρους του μαθητικού πληθυσμού (περίπου το 1/3) έξω από τη γενική εκπαίδευση. Το παράλληλο αυτό δίκτυο, αντικειμενικά θα λειτουργήσει ως δεύτερη επιλογή, αξιολογικά υποβαθμισμένη, και ως χώρος απορρόφησης των αποτυχημένων του Λυκείου.
Όμως, όταν στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες η τάση είναι υπέρ της διεύρυνσης της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, θα πρέπει να αναρωτηθούμε με τι εφόδια γνώσεων θα ανταγωνιστούν οι απόφοιτοι των Τεχνικών Επαγγελματικών Εκπαιδευτηρίων μέσα σε μια ευρωπαϊκή κοινωνία της γνώσης.
Όταν το 1/3 του μαθητικού πληθυσμού το οδηγούμε, στην πρόωρη στενή εξειδίκευση μετά το Γυμνάσιο στερώντας τους τη γενική παιδεία και τα υπόλοιπα 2/3 των μαθητών τού κατ' επίφασιν «ενιαίου» Λυκείου ανταγωνίζονται για μια καλύτερη θέση στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, τότε υποβαθμίζουμε τις βασικές συνιστώσες του εκπαιδευτικού συστήματος που είναι: η καλλιέργεια της προσωπικότητας, η εγκύκλια παιδεία, η ευρύτητα των γνώσεων και των πρωτοβουλιών του αυριανού υπεύθυνου πολίτη και επιστήμονα και όχι ενός «απασχολήσιμου» με εξειδικευμένες γνώσεις και δεξιότητες. Και το ζήτημα αυτό δεν αφορά μόνο το κοινωνικό δικαίωμα στη μόρφωση, αλλά τις ίδιες τις μακροπρόθεσμες ανάγκες της κοινωνίας και της αγοράς εργασίας. Αναβάθμιση θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο με ένα πραγματικά ενιαίο Λύκειο, που θα έχουν πρόσβαση όλοι οι μαθητές και το οποίο θα συνδέεται με την επέκταση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης (από 9 σε 12 χρόνια) και θα αποσυνδέεται από τις εξεταστικές διαδικασίες για τη μεταλυκειακή εκπαίδευση (ΑΕΙ, ΤΕΙ, ΙΕΚ κ.ά.).
Όσον αφορά τη διεύρυνση των δυνατοτήτων πρόσβασης στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, όπως έχουμε επανειλημμένα επισημάνει, οι ασκούμενες πολιτικές αλλάζουν ραγδαία τον χαρακτήρα και τον ρόλο της Πανεπιστημιακής Παιδείας και οδηγούν σε σημαντικές διαφοροποιήσεις και πολώσεις χωρίς ποιοτική αναβάθμιση. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά:
Τη δημιουργία μέσα στα ΑΕΙ και ΤΕΙ παράλληλων ανεξέλεγκτων συστημάτων εκπαίδευσης (π.χ. Προγράμματα Σπουδών Επιλογής).
Την εσπευσμένη ίδρυση (70) νέων Τμημάτων (για λόγους απορροφητικότητας του ΕΠΕΑΕΚ), χωρίς να υπάρχει συνολικός ακαδημαϊκός σχεδιασμός για κάθε Ίδρυμα, στον οποίο να περιλαμβάνονται και οι ανάγκες αναβάθμισης των υπαρχόντων Τμημάτων.
Την τάση απομάκρυνσης από την εγκύκλια παιδεία προς την κατεύθυνση της πρόωρης επαγγελματικής εξειδίκευσης.
Τη δημιουργία διαφοροποιημένων δομών και διαδικασιών στο όνομα του ανταγωνισμού, της ευελιξίας και των πολλαπλών επιλογών, που στην πραγματικότητα εισάγουν σταδιακά μια μορφή αγοραίας Παιδείας, που οδηγεί μέσα από την εμπορευματοποίηση σε νέες ανισότητες και προβλήματα.
Την έλλειψη γενναίας αύξησης των πόρων για την Παιδεία, με αποτέλεσμα να παραμένει η χώρα μας τελευταία στην Ευρώπη σε ό,τι αφορά τις δημόσιες δαπάνες για την Παιδεία.
Ο μύθος της «ελεύθερης» πρόσβασης στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση για όλους τους μαθητές έχει ήδη προ πολλού καταρρεύσει. Ας συνειδητοποιήσουμε όλοι ότι μόνο με συστηματικό διάλογο επιχειρημάτων μπορούμε να εκτιμήσουμε και να αξιολογήσουμε την επιχειρούμενη μεταρρύθμιση πριν οδηγηθούμε σε έκρυθμες καταστάσεις απορρύθμισης.
Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.